Ағзадағы натрий мен ас тұзы: қан қысымы, тұзға сезімталдық, РААС және ДДҰ нормалары

Ас тұзы (натрий хлориді, NaCl) — адам рационындағы натрийдің негізгі көзі: 1 грамм тұзда шамамен 400 мг таза натрий (молекула массасының 40%-ы) болады.

Қан қысымын көтеру механизмдері

1. Сұйықтықтың іркілуі: қандағы натрийдің артық мөлшері суды ұстап қалып, айналымдағы қан көлемін арттырады және тамырларға қысым түсіреді.
2. Қантамыр қабырғасының зақымдалуы: натрийдің шамадан тыс болуы азот оксидінің (NO) түзілуін тежейді, нәтижесінде тамырлар кеңейе алмай, спазм пайда болады.
3. Тамырлардың қатаюы: тамырдың бұлшықет жасушаларына кальцийдің өтуін күшейтіп, тамырларды қатты әрі серпімсіз етеді.

Тұзға сезімталдық (Salt Sensitivity)

• Гипертониямен ауыратын адамдардың 50%-ына жуығы тұзға генетикалық тұрғыдан аса сезімтал келеді. Оларда тұзды азайту қан қысымын 5–10 мм сын. бағ. дейін бірден түсіреді.
• Бұл бүйректегі натрий өзекшелерінің (ENaC) генетикалық ерекшеліктеріне байланысты.

ДДҰ нормасы және жасырын тұз

• ДДҰ нормасы: күніне 2 000 мг-нан аз натрий (яғни 5 грамнан аз ас тұзы — шай қасықпен бір қасық).
• Жасырын тұз (80%): тұздың басым бөлігі үстелдегі тұзсалғыштан емес, дүкеннің өңделген өнімдерінен (нан, шұжық, ірімшік, консервілер, тұздықтар) түседі.
• Калийдің маңызы: калийге бай тағамдар (көкөністер, жемістер) натрийді бүйрек арқылы шығарып, қысымды төмендетуге көмектеседі.