Organizmdagi A vitamini: u nima uchun kerak, qayerda uchraydi va ortiqcha miqdori nega xavfli bo‘lishi mumkin
Retinol va karotinoidlar, oziq manbalari, tanqislik, tahlillar, homiladorlik va ortiqcha doza xavfi haqida qo‘llanma.
Retinol va karotinoidlar, oziq manbalari, tanqislik, tahlillar, homiladorlik va ortiqcha doza xavfi haqida qo‘llanma.
A vitamini odatda ikki narsa bilan bog‘lanadi: sabzi go‘yoki “ko‘rish uchun foydali”, retinol esa teri uchun mo‘ljallangan juda ko‘p kosmetik vositalar va qo‘shimchalar tarkibiga kiradi. Ammo bu kundalik tasavvurlar ortida ancha murakkab fiziologiya mavjud. A vitamini to‘r parda faoliyatida ishtirok etadi, teri va shilliq pardalar tuzilishini saqlashga yordam beradi, immun tizimi, o‘sish, reproduksiya va embrional rivojlanishga ta’sir qiladi. Usiz organizm haqiqatan ham normal ishlay olmaydi.
Shu bilan birga, A vitamini “oz miqdori foydali bo‘lsa, ko‘prog‘i yanada foydali bo‘lishi kerak” degan intuitiv mantiq ishlamaydigan nutriyentlarning yaxshi misolidir.
Uning faol shakllari yog‘da eriydi, organizmda to‘planishi mumkin, preformatsiyalangan retinolning surunkali ortiqcha miqdori esa jigarni shikastlashi, suyaklarga ta’sir qilishi, nevrologik simptomlarni keltirib chiqarishi va homiladorlik paytida alohida xavf tug‘dirishi mumkin.
Yana bir chalkashlik manbai — “A vitamini” atamasining o‘zi. Bu bitta modda emas. Organizm tayyor A vitaminini hayvonlardan olinadigan oziq-ovqat mahsulotlaridan olishi yoki uni o‘simlik karotinoidlaridan ishlab chiqarishi mumkin. Metabolik nuqtayi nazardan bu ikki yo‘l teng emas va aynan ular o‘rtasidagi farqni tushunish normal ovqatlanish bilan dozani oshirib yuborish xavfini ajratishga yordam beradi.
“A vitamini” degan umumiy atama retinol, retinal, retinoik kislota, retinil efirlari va bir qator prekursor birikmalarni o‘z ichiga oladi. Amaliy nuqtayi nazardan oziq-ovqat manbalarini ikki katta guruhga ajratish qulay.
Birinchisi — preformatsiyalangan, ya’ni tayyor A vitamini. Bunga retinol va retinil efirlari kiradi. Ular asosan hayvonlardan olinadigan mahsulotlarda uchraydi: jigar, tuxum, sut mahsulotlari, ayrim baliq turlari va vitamin bilan boyitilgan mahsulotlarda. Organizm bu shakllarni avval boshqa moddadan aylantirishi shart emas — ular biologik faol holatga allaqachon yaqin.
Ikkinchi guruh — provitamin A karotinoidlari. Ularning eng mashhuri beta-karotindir. U sabzi, qovoq, batat, ismaloq, brokkoli, bargli ko‘katlar, qizil va sariq bulg‘or qalampiri, o‘rik, mango hamda boshqa ko‘plab yashil, sariq va to‘q sariq rangli sabzavot va mevalarda uchraydi. Organizm olingan beta-karotinning bir qismini ehtiyojiga qarab A vitaminiga aylantira oladi.
Bu farq prinsipial ahamiyatga ega. Inson katta miqdorda tayyor retinol iste’mol qilsa, organizm uni asosan jigarda to‘plashi mumkin. Ortiqcha miqdor muntazam davom etsa, toksiklik xavfi yuzaga keladi. Oziq-ovqat karotinoidlari bilan esa vaziyat boshqacha: ularning faol A vitaminiga aylanishi boshqariladi, shu sababli sabzi yoki qovoq klassik A gipervitaminozini deyarli keltirib chiqarmaydi.
Shuning uchun “bu mahsulotda A vitamini ko‘p” degan jumlaning o‘zi yetarli ma’lumot bermaydi. Muhimi — u qaysi shaklda mavjudligi.
Zamonaviy tavsiyalar A vitaminiga bo‘lgan ehtiyojni RAE mikrogrammlarida — retinol faolligi ekvivalentida ifodalaydi. Bunday birlik retinol va beta-karotinning bir xil miqdori bir xil biologik faollikka ega bo‘lmagani uchun kerak.
Katta yoshli erkak uchun tavsiya etiladigan miqdor taxminan kuniga 900 mkg RAE, katta yoshli ayol uchun esa 700 mkg RAE. Homiladorlik davrida ko‘rsatkich 770 mkg RAE gacha, emizish davrida esa kuniga 1300 mkg RAE gacha oshadi.
Bu raqamlar oziq-ovqat va, agar ishlatilsa, qo‘shimchalardan olinadigan umumiy miqdorni anglatadi. Ular erkak har kuni 900 mkg retinol kapsulasini, ayol esa 700 mkg kapsulani qabul qilishi kerak degani emas.
Xilma-xil ratsionda ehtiyojning katta qismini oddiy oziq-ovqat orqali qoplash mumkin. Bundan tashqari, hayvonlardan olinadigan mahsulotlarning o‘rtacha miqdorini sabzavot, ko‘kat va mevalar bilan uyg‘unlashtirish butun ehtiyojni bitta konsentrlangan qo‘shimcha bilan yopishga urinishdan ko‘ra fiziologik jihatdan ma’qulroq.
Eski yorliqlarda A vitamini hali ham xalqaro birliklarda — IU yoki XB ko‘rinishida berilishi mumkin. Retinol uchun 1 IU taxminan 0,3 mkg RAE ga teng, shuning uchun 10 000 IU preformatsiyalangan retinol taxminan 3000 mkg RAE ni tashkil qiladi. Ammo beta-karotin uchun konversiya koeffitsiyenti boshqacha, shu sababli moddaning shaklini hisobga olmasdan qo‘shimchalarni faqat IU bo‘yicha solishtirish noto‘g‘ri.
A vitamini va ko‘rish o‘rtasidagi bog‘liqlik real va yaxshi o‘rganilgan. A vitaminining hosilasi bo‘lgan retinal to‘r pardaning tayoqchasimon hujayralarida joylashgan rodopsin ko‘rish pigmentining tarkibiga kiradi. Bu hujayralar ayniqsa yorug‘lik kam bo‘lgan sharoitlarda muhim bo‘lib, ko‘zning qorong‘ilikka moslashishiga yordam beradi.
Shu sababli A vitaminining sezilarli yetishmovchiligining dastlabki tipik belgilaridan biri qorong‘i yoki xira yorug‘likda ko‘rishning yomonlashishi — tungi ko‘rlik yoki niktalopiyadir.
Yetishmovchilik kuchayib borsa, faqat qorong‘ilikka moslashish emas, ko‘z yuzasi ham zarar ko‘ra boshlaydi. Kon’yunktiva va shox pardaning qurishi, kseroftalmiya, Bito dog‘lari, ko‘z yuzasining shikastlanishi, og‘ir holatlarda esa keratomalatsiya va qaytmas ko‘rish yo‘qolishi rivojlanishi mumkin.
Ammo bundan qo‘shimcha A vitamini har qanday odamning “ko‘rishini yaxshilaydi” degan mashhur xulosa kelib chiqmaydi.
Agar A vitamini zaxirasi yetarli bo‘lsa, qo‘shimcha retinol miopiya, gipermetropiya yoki astigmatizmni tuzatmaydi, ko‘zoynak yoki kontakt linzalar o‘rnini bosa olmaydi va to‘r parda kasalliklarini davolamaydi. Qorong‘ida ko‘rishning yomonlashishi ham har doim yetishmovchilik bilan bog‘liq emas: bu shikoyat ko‘z kasalliklari, katarakta, to‘r parda patologiyalari, diabet va boshqa holatlarda ham uchrashi mumkin.
Demak, A vitamini ko‘rish uchun haqiqatan ham zarur, ammo sog‘lom odamning ko‘rish o‘tkirligini oshiradigan vosita emas.
A vitaminining yana bir muhim vazifasi epitelial to‘qimalar bilan bog‘liq. Retinoik kislota genlar faolligi va hujayralar differensiyalanishini boshqarishda ishtirok etadi, jumladan terini va nafas yo‘llari, ichak, siydik-tanosil tizimi hamda ko‘z yuzasining shilliq pardalarini hosil qiluvchi hujayralarda.
Bu to‘qimalar shunchaki passiv qoplama emas. Ular organizmning tashqi muhit bilan dastlabki aloqa nuqtalaridan biri bo‘lib, himoya tizimining bir qismidir.
A vitaminining og‘ir yetishmovchiligida epiteliy normal tuzilishi buziladi: to‘qimalar qurishi, sekinroq yangilanishi va patologik keratinlanishga uchrashi mumkin. Shu bilan birga immun funksiyasi ham buziladi, shuning uchun og‘ir yetishmovchilik nafaqat ko‘rish muammolari, balki infeksiyalarga yuqori moyillik bilan ham bog‘liq.
Shu asosda A vitamini ba’zan “immunitetni kuchaytiradigan” vosita sifatida reklama qilinadi. Bu ibora ishonchli eshitiladi, ammo fiziologik jihatdan aniq emas. A vitamini immun tizimining normal ishlashi uchun zarur — xuddi oqsil, rux yoki temir kabi. Ammo yetishmovchilik bo‘lmasa, dozani oshirish immun tizimini tobora “kuchliroq” qilib bormaydi.
Nutriyentlarning foydasi cheksiz oshmaydi — ular uchun yetarlilik zonasi mavjud.
Xilma-xil ratsion A vitaminini bir vaqtning o‘zida bir nechta manbadan olishga va konsentrlangan preparatlarga ehtiyojni kamaytirishga imkon beradi.
Preformatsiyalangan A vitamini asosan jigar, tuxum, sut mahsulotlari, baliq va ayrim boyitilgan mahsulotlardan olinadi. Provitamin A karotinoidlari esa sabzi, qovoq, batat, ismaloq, bargli ko‘katlar, brokkoli, bulg‘or qalampiri, o‘rik, mango va boshqa yorqin rangli o‘simlik mahsulotlarida uchraydi.
Karotinoidlar yog‘da eriydigan birikmalar bo‘lgani sababli ovqat tarkibidagi ma’lum miqdordagi yog‘ ularning so‘rilishini yaxshilaydi. Bu sabzini albatta yog‘ga botirish kerak degani emas. O‘simlik yog‘i, yong‘oq, avokado, tuxum, pishloq yoki boshqa yog‘ manbai bo‘lgan odatiy to‘laqonli ovqatning o‘zi yetarli.
Mahsulotga ishlov berish ham so‘rilishga ta’sir qiladi. Ayrim sabzavotlarni maydalash va o‘rtacha issiqlik bilan pishirish o‘simlik hujayralari tuzilishini buzib, karotinoidlarni hazm qilish uchun qulayroq holga keltirishi mumkin. Shu sababli pishirilgan sabzi yoki sekin dimlangan qovoq ayrim hollarda butunlay xom sabzavotga qaraganda karotinoidlarni samaraliroq bera oladi.
Shu bilan birga, karotinoidlarning faol A vitaminiga aylanishi 100% samarali emas. Bunga ichak holati, ratsiondagi yog‘ miqdori, genetik farqlar va A vitaminining boshlang‘ich darajasi ta’sir qiladi. Shuning uchun bir mikrogramm beta-karotinni bir mikrogramm retinolga avtomatik tenglashtirib bo‘lmaydi — RAE tizimi aynan shu sababli ishlatiladi.
Jigar A vitaminining oziq-ovqat manbalari orasida alohida o‘rin tutadi. Unda shunchaki “vitaminlar ko‘p” emas, balki tayyor retinolning juda yuqori konsentratsiyasi bo‘lishi mumkin.
Bu biologik jihatdan mantiqiy: hayvonlarda ham, insonlarda ham A vitaminining asosiy zaxirasi aynan jigarda saqlanadi.
Shu sababli jigarning vaqti-vaqti bilan o‘rtacha porsiyasini iste’mol qilish bilan uni haftasiga bir necha marta katta miqdorda “tabiiy vitamin kompleksi” sifatida yeyish butunlay boshqa-boshqa holatlardir.
Jigar multivitaminlar, alohida A vitamini, baliq jigari yog‘i yoki teri va soch uchun qo‘shimchalar bilan birga ishlatilsa, oqilona miqdordan oshib ketish ayniqsa oson. Bunday vaziyatda inson har bir manbani alohida ko‘rishi mumkin, organizm esa retinolning umumiy miqdorini oladi.
A vitamini uchun bu ayniqsa muhim, chunki u to‘planishi mumkin.
Xilma-xil oziq-ovqat mavjud bo‘lgan mamlakatlarda A vitaminining og‘ir yetishmovchiligi jiddiy to‘yib ovqatlanmaslik va hayvon mahsulotlari hamda sabzavotlarga kirish cheklangan hududlarga qaraganda ancha kam uchraydi.
Kattalarda xavf ratsionda sabzi bo‘lmagani uchun emas, balki yog‘larning hazm bo‘lishi va so‘rilishini buzadigan kasalliklar sababli ko‘proq oshadi.
Bunday holatlarga seliakiya, mukovistsidoz, oshqozon osti bezining surunkali kasalliklari, o‘t oqimining buzilishi, surunkali diareya va oshqozon-ichak tizimida o‘tkazilgan ayrim operatsiyalar kiradi. Xavf og‘ir jigar kasalliklari va keskin oqsil-energetik yetishmovchilikda ham oshadi.
Bu ikki omil bilan izohlanadi. Birinchidan, A vitamini yog‘da eriydi, shu sababli yog‘larning so‘rilishi jiddiy buzilsa, uning o‘zlashtirilishi ham pasayadi. Ikkinchidan, A vitamini zaxirasining katta qismi jigarda saqlanadi, demak bu organning jiddiy kasalligi retinol almashinuviga ham ta’sir qilishi mumkin.
Yetishmovchilikning klassik belgisi — yorug‘lik kam bo‘lganda ko‘rishning yomonlashishi. Zaxiralar kamaygani sari ko‘z qurishi, kseroftalmiya, shox pardaning shikastlanishi, teri va shilliq pardalardagi o‘zgarishlar paydo bo‘lishi mumkin. Bolalarda og‘ir yetishmovchilik o‘sishni ham buzishi va infeksiyalarga moyillikni oshirishi mumkin.
Ammo quruq teri, charchoq yoki tez-tez shamollash kabi o‘ziga xos bo‘lmagan belgilar asosida tashxis qo‘yib bo‘lmaydi. Ular o‘nlab boshqa holatlarda ham uchraydi.
A vitamini holatini laborator baholash uchun odatda zardob retinoli o‘lchanadi. Bir qarashda hammasi oddiydek tuyuladi: past natija — yetishmovchilik, normal natija — zaxira yetarli.
Amalda metabolizm ancha murakkab.
Organizm qondagi retinol konsentratsiyasini jigardagi zaxiralar yordamida juda qat’iy boshqaradi. Shuning uchun zaxira kamayishining dastlabki bosqichlarida tahlil hali ham normal diapazonda qolishi mumkin. Zardob retinoli odatda yetishmovchilik ancha sezilarli bo‘lgandagina jiddiy pasayadi.
Teskarisi ham mumkin. Infeksiya yoki faol yallig‘lanish paytida tashuvchi oqsillardagi o‘zgarishlar sababli qondagi retinol vaqtincha pasayishi mumkin, hatto jigardagi zaxiralar to‘liq tugamagan bo‘lsa ham.
Shuning uchun tahlilni alohida talqin qilib bo‘lmaydi. Simptomlar, ovqatlanish, jigar funksiyasi, oshqozon-ichak kasalliklari, malabsorbsiya va ayni paytdagi yallig‘lanish jarayonlari muhim.
Xuddi shu sababli to‘liq va xilma-xil ovqatlanadigan sog‘lom odamga “shunchaki tekshirib qo‘yish uchun” A vitaminini muntazam o‘lchash odatda kerak emas. Tahlil yetishmovchilik yoki toksiklikdan shubhalanishga real klinik sabab bo‘lganda ancha foydali.
Asosiy toksikologik muammo sabzi yoki oddiy oziq-ovqat beta-karotini bilan emas, balki preformatsiyalangan A vitamini — retinol va retinil efirlari bilan bog‘liq.
A vitamini yog‘da eriydi va organizmda to‘planishi mumkin, shu sababli uning ortiqcha miqdori ko‘plab suvda eriydigan vitaminlar kabi oson chiqarib yuborilmaydi.
Kattalar uchun preformatsiyalangan A vitaminini uzoq muddat iste’mol qilishning yuqori ruxsat etilgan darajasi kuniga 3000 mkg RAE, bu taxminan 10 000 IU retinolga teng.
Bu raqam nimani anglatishini to‘g‘ri tushunish juda muhim. Bu tavsiya etiladigan doza emas va unga yaqinlashish kerak bo‘lgan maqsad ham emas. Bu uzoq muddatli iste’molning yuqori chegarasi bo‘lib, undan yuqorida nojo‘ya ta’sirlar xavfi ortadi.
Bir martalik juda katta doza o‘tkir zaharlanishga olib kelishi mumkin. Kuchli bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi, qusish, bosh aylanishi, uyquchanlik, asabiylik, koordinatsiya buzilishi va bosh ichi bosimining oshishi kuzatilishi mumkin.
Ammo amaliyotda uzoq vaqt davomida ortiqcha iste’mol qilishdan kelib chiqadigan surunkali toksiklik ham kam ahamiyatli emas. U quruq va dag‘al teri, lablarning yorilishi, soch to‘kilishi, tirnoqlardagi o‘zgarishlar, bosh og‘rig‘i, holsizlik, suyak va bo‘g‘im og‘rig‘i, jigar kattalashishi va jigar ko‘rsatkichlarining o‘zgarishi bilan namoyon bo‘lishi mumkin.
Uzoq davom etgan ortiqcha miqdor suyak to‘qimasidagi noxush o‘zgarishlar va sinish xavfining ortishi bilan ham bog‘langan.
Paradoks shundaki, ortiqcha miqdorning ayrim belgilarini odam yana ko‘proq vitamin ichish uchun sabab deb qabul qilishi mumkin. Quruq teri va soch to‘kilishi turli yetishmovchiliklarda ham, A vitamini toksikligida ham kuzatiladi. Shu sababli retinolni tashqi simptomlarga qarab tanlash ayniqsa noto‘g‘ri strategiyadir.
Oziq-ovqat beta-karotini bilan vaziyat boshqacha.
Organizm uning retinolga aylanishini tartibga soladi, shu sababli karotinoidlarga boy oziq-ovqatlarni juda ko‘p iste’mol qilish ham odatda A vitaminining klassik toksikligini keltirib chiqarmaydi.
Agar karotinoidlar juda ko‘p tushsa, teri sarg‘ish-to‘q sariq tusga kirishi mumkin. Bu holat karotinemiya yoki karotinodermiya deb ataladi. Rang o‘zgarishi ayniqsa kaft va oyoq tagida ko‘proq seziladi.
Sariqlikdan farqli ravishda, ko‘z oqi odatda sarg‘aymaydi. Holatning o‘zi ko‘pincha zararsiz va ratsiondagi karotinoidlar miqdori kamaytirilgach asta-sekin yo‘qoladi.
Ammo bu yerda muhim istisno bor: oziq-ovqat va konsentrlangan qo‘shimcha bir xil narsa emas.
Yirik klinik tadqiqotlar chekuvchilar, ilgari chekkanlar va asbest ta’siriga uchragan odamlarda yuqori dozali beta-karotin qo‘shimchalari o‘pka saratoni xavfining oshishi bilan bog‘liq ekanini ko‘rsatgan.
Bu sabzi, qovoq yoki bargli ko‘katlardan voz kechish uchun sabab emas. Gap aynan yuqori dozali beta-karotin qo‘shimchalari haqida ketmoqda.
Demak, “beta-karotin xavfsiz, shuning uchun uni istalgan miqdorda qabul qilish mumkin” degan fikr ham noto‘g‘ri.
A vitamini embrional rivojlanish, a’zolarning shakllanishi va homilaning normal o‘sishi uchun zarur. Shu sababli homiladorlik paytida uning yetishmovchiligi ham ma’qul emas.
Shu bilan birga, preformatsiyalangan A vitaminining yuqori dozalari teratogen ta’sirga ega, ya’ni embrion rivojlanishini buzishi va tug‘ma nuqsonlar xavfini oshirishi mumkin.
Homilador ayol uchun tavsiya etiladigan miqdor taxminan kuniga 770 mkg RAE. Preformatsiyalangan A vitaminining yuqori ruxsat etilgan darajasi esa kuniga 3000 mkg RAE bo‘lib qoladi.
Bu raqamlar homiladorlik davrida yuqori chegaraga intilish kerak degani emas. Aksincha, aynan shu davrda keraksiz yuqori dozali retinol qo‘shimchalaridan saqlanish va bir vaqtda ishlatiladigan bir nechta preparatlarning tarkibini diqqat bilan tekshirish kerak.
Oddiy sabzavot va mevalardan olinadigan beta-karotin bunday teratogen xavfga ega emas. Shuning uchun sabzi, qovoq yoki ismaloqni konsentrlangan retinol kapsulasi bilan bir qatorga qo‘yish noto‘g‘ri.
Jigar alohida e’tibor talab qiladi. Tayyor A vitaminining juda yuqori konsentratsiyasi sababli homiladorlik paytida uni muntazam “tabiiy vitamin terapiyasi”ga aylantirish oqilona emas. Ayniqsa A vitamini saqlovchi prenatal kompleks allaqachon qabul qilinayotgan bo‘lsa.
A vitaminiga qarindosh birikmalar dermatologiyada keng qo‘llaniladi. Eng mashhur misol — og‘ir akneni davolash uchun ishlatiladigan tizimli izotretinoin.
Ammo izotretinoin “juda kuchli A vitamini” emas. Bu jiddiy qarshi ko‘rsatmalari va monitoring talablariga ega to‘laqonli dori vositasi.
Asosiy xavf — kuchli teratogenlik. Tizimli izotretinoin bilan davolanish davrida homiladorlikka yo‘l qo‘yilmaydi, shuning uchun homilador bo‘lishi mumkin bo‘lgan odamlar uchun davolash qat’iy homiladorlikdan saqlanish choralarini va testlarni talab qiladi.
Davolanish davomida jigar funksiyasi va lipid profili ham nazorat qilinishi mumkin.
Izotretinoin qabul qilinayotgan paytda A vitaminini mustaqil ravishda qo‘shish kerak emas. Ularni birga qo‘llash retinoid toksikligini kuchaytirishi mumkin. Shuningdek, shifokorga tarkibida retinol mavjud barcha multivitaminlar va “teri uchun” qo‘shimchalar haqida aytish kerak.
Yana bir muhim o‘zaro ta’sir mavjud: tizimli izotretinoin odatda tetratsiklin guruhidagi antibiotiklar bilan birga qo‘llanmaydi, chunki bosh ichi gipertenziyasi xavfi oshadi.
Bularning barchasi retinoid terapiyasi oddiy oziq-ovqat qo‘shimchalari mantiqidan qanchalik uzoq ekanini yaqqol ko‘rsatadi.
Mahalliy retinoidlar va kosmetik retinolning tizimli biokirishuvchanligi ichga qabul qilinadigan preparatlarga qaraganda ancha past. Shunga qaramay, homiladorlik davrida ularga ham ehtiyotkorlik bilan qaraladi.
Professional tavsiyalar odatda teri orqali juda oz miqdorda so‘rilishiga qaramay, homiladorlik paytida mahalliy retinoidlardan voz kechishni tavsiya qiladi.
Homiladorlikni rejalashtirishda davolovchi va kosmetik vositalar tarkibida retinol, retinal, tretinoin, adapalen, tazaroten va boshqa retinoidlar bor-yo‘qligini tekshirish, zarur bo‘lsa muqobillarni shifokor bilan muhokama qilish maqsadga muvofiq.
Bolaning A vitaminiga ehtiyoji kattalarnikidan ancha past va yosh o‘tishi bilan asta-sekin oshadi.
Shuning uchun kattalar uchun mo‘ljallangan konsentrlangan preparat bolaning qo‘liga tushsa, real xavf tug‘diradi. Hatto bir nechta kapsulaning o‘zi bolaning fiziologik ehtiyojiga mutlaqo nomutanosib doza berishi mumkin.
Agar bola tasodifan noma’lum yoki katta miqdorda konsentrlangan A vitamini yutib yuborsa, simptomlarni kutishdan ko‘ra darhol toksikologik markaz yoki shoshilinch tibbiy xizmatga murojaat qilish ma’qul.
Bunday preparatlar dori vositalari kabi bolalar yetolmaydigan joyda saqlanishi kerak.
Keraksiz yuqori iste’mol holatlarining aksariyati ongli ravishda ulkan doza qabul qilishga o‘xshamaydi.
Ko‘proq uchraydigan holat shunday: odam bir vaqtning o‘zida multivitamin, teri va soch uchun kompleks, baliq jigari yog‘i va alohida qo‘shimcha ichadi, vaqti-vaqti bilan jigar yeydi, keyin esa retinoid bilan davolanishni boshlaydi.
Har bir mahsulot alohida qaralganda mutlaqo mantiqli ko‘rinishi mumkin.
Ammo metabolizm mahsulotlarning nomi turlicha ekanini “bilmaydi”. Organizm uchun faqat faol retinoidlarning umumiy miqdori mavjud.
Shuning uchun A vitaminini baholashda “bu kapsulada qancha bor?” degan savolning o‘zi yetarli emas. Oziq-ovqat, qo‘shimchalar va dori vositalaridan tushadigan umumiy miqdorni hisobga olish kerak.
Sog‘lom odamlarning aksariyati uchun oqilona strategiya juda oddiy.
Asosiy manba oddiy oziq-ovqat bo‘lib qolishi kerak: yashil va yorqin rangli sabzavotlar, tuxum, sut mahsulotlari, baliq va xilma-xil ratsionning boshqa tarkibiy qismlari. Jigar ratsionning bir qismi bo‘lishi mumkin, ammo kundalik retinol konsentratiga aylanmasligi kerak.
Agar qo‘shimcha ishlatilsa, yorliqdagi Vitamin A degan yozuvga emas, shakliga ham qarash muhim: retinol, retinyl palmitate, retinyl acetate yoki beta-carotene. Dozani baholash uchun mkg RAE ga e’tibor berish va preformatsiyalangan A vitaminining yuqori chegarasi kunlik maqsad emasligini esda tutish kerak.
Xira yorug‘likda ko‘rish yomonlashsa, retinol bilan mustaqil davolanishni boshlash kerak emas. Bu simptom haqiqatan ham yetishmovchilikda kuzatilishi mumkin, ammo oftalmologik tekshiruvni talab qiladigan boshqa ko‘plab sabablar ham mavjud.
Quruq teri, soch to‘kilishi va tez-tez infeksiya bo‘lishi ham vitamin yetishmovchiligini mustaqil aniqlash uchun juda nospetsifik belgilar.
Homiladorlik davrida, tizimli yoki mahalliy retinoidlar qo‘llanilganda, jigar kasalliklarida va yog‘larning so‘rilishi buzilgan holatlarda alohida ehtiyotkorlik talab qilinadi.
Chekuvchilar va ilgari chekkan odamlar yuqori dozali beta-karotin qo‘shimchalarini mustaqil qabul qilmasliklari kerak.
Va nihoyat, barcha konsentrlangan A vitamini preparatlari bolalar yetolmaydigan joyda saqlanishi kerak.
Preformatsiyalangan A vitaminining katta miqdori tasodifan qabul qilinsa, ayniqsa bola tomonidan, bu jiddiy holat sifatida qabul qilinishi kerak.
Ehtimoliy ortiqcha dozadan keyin kuchli yoki takroriy qusish, kuchli bosh og‘rig‘i, uyquchanlik, ong chalkashishi, koordinatsiya buzilishi, to‘satdan ko‘rish buzilishi yoki umumiy holatning keskin yomonlashishi shoshilinch tibbiy yordamga murojaat qilish uchun sabab bo‘ladi.
Vitaminni boshqa oziq-ovqat yoki qo‘shimcha bilan “neytrallash”ga urinish kerak emas. Bunday vaziyatlarda toksikologik baholash muhim.
A vitamini normal ko‘rish, epitelial to‘qimalarning yangilanishi, immun tizimi faoliyati, o‘sish va reproduksiya uchun zarur bo‘lgan muhim nutriyentdir. Ammo uning fiziologiyasi “zarur” va “har qanday dozada xavfsiz” tushunchalarini aralashtirib yubormaslik kerakligini yaxshi ko‘rsatadi.
O‘simlik karotinoidlari va preformatsiyalangan retinol bir xil narsa emas. Sabzi va qovoq organizmga A vitaminini boshqariladigan tarzda ishlab chiqarish uchun xomashyo beradi. Jigar, retinol kapsulalari va retinil efirlari esa tayyor shaklni darhol beradi va u ortiqcha tushganda to‘planishi mumkin.
Shuning uchun ovqatlanishning maqsadi A vitaminini imkon qadar ko‘p olish emas, balki surunkali ortiqchaliksiz yetarli miqdorda ta’minlashdir.
Aksariyat odamlar uchun bu maqsad yuqori dozali qo‘shimchalar bilan emas, balki xilma-xil ratsion va oziq-ovqat, vitamin komplekslari hamda dori vositalaridan tushadigan retinolning umumiy miqdorini hisobga olish orqali amalga oshiriladi.
Ushbu material ta’limiy maqsadlarda tayyorlangan bo‘lib, shifokor, oftalmolog, dermatolog yoki akusher-ginekolog konsultatsiyasi, diagnostika yoki individual tarzda buyurilgan davolashning o‘rnini bosmaydi.