# Фитостеролдар мен фитостанолдар: мицеллалар, NPC1L1 және ABCG5/G8

- Canonical: https://nutrifit.health/kk/knowledge/phytosterols-phytostanols-npc1l1-cholesterol-absorption
- Language: kk
- Published: 2026-10-08T15:58:24.017Z
- Updated: 2026-10-08T15:58:24.017Z
- Author: NutriFit редакциясы

> Өсімдік стеролдарының құрылымы, аралас мицеллалардағы бәсекелестік, NPC1L1 арқылы сіңу, ABCG5/G8 эффлюксі және бауырдың кері байланысы. LDL-C, ситостеролемия, біріктіру, өнім түрі және клиникалық дәлел шектері.

Фитостеролдар — құрылысы холестеринге ұқсас өсімдік липидтері. C5=C6 байланысы қаныққан аналогтары фитостанолдар деп аталады. Оларды рационға қосу холестериннің ішекте сіңуін және тығыздығы төмен липопротеиндер холестеринін (LDL-C) азайтуы мүмкін. Бірақ зертханалық көрсеткіштің төмендеуі инфарктінің алдын алу дәлелденді дегенді білдірмейді. Бұл мақала химиялық құрылымды, мицелла физикасын, жасушалық тасымалды және клиникалық нәтижелерді байланыстырып, тәжірибелік модельдер мен адамға қатысты қорытындыларды ажыратады.

## 1. Өсімдіктегі биосинтез және тағамдық стеролдар

Жануарлар мен өсімдіктер стеролдардың бастапқы заты ретінде сквален-2,3-эпоксидті пайдаланады. Жануарлардағы ланостеролсинтаза және жоғары сатыдағы өсімдіктердің циклоартенолсинтазасы оның циклденуін әртүрлі бағытқа бұрады. Өсімдіктерде S-аденозилметионин SMT1/SMT2 стерол-C-метилтрансферазаларына метил тобын береді; бүйір тізбектің өзгеруі фитостеролдардың алуан түрін түзеді. Бұл барлық өсімдікте холестерин мүлдем жоқ немесе барлық эукариотта бір ғана жол бар деген сөз емес.

Стеролдар фосфолипидтік қосқабатқа енеді: гидроксил полярлық аймақпен әрекеттеседі, ал сақиналар мен бүйір тізбек ацил тізбектерінің арасында орналасады. Олар молекулалардың орналасуын, өткізгіштікті және мембрананың фазалық күйін өзгертеді. Модельдік мембранада сұйық реттелген және сұйық реттелмеген фазалар қатар болуы мүмкін. Тірі жасушадағы микродомендер үнемі өзгереді; оларды тек мінсіз жазық стерол қаңқасымен түсіндіру жеткіліксіз. Мембрана құрамы мен липидтердің зақымдануы [астаксантин және мембрананың тотығуы](/kk/knowledge/astaxanthin-membrane-cross-linking-lipid-peroxidation) туралы мақалада талданады.

Өсімдік майлары, жаңғақтар, тұқымдар, дәнді және бұршақ дақылдары бос стеролдарды, олардың эфирлері мен гликозидтерін қамтиды. Кәдімгі тұтыну жүздеген миллиграммен өлшенеді; байытылған өнімдердің көптеген зерттеуінде грамдық мөлшер қолданылған. Ішекте өсімдік стеролдары тағамдық және өтпен бөлінген холестеринмен кездеседі. Сондықтан тағамнан холестерин аз түскенде де механизм маңызды: өттік қор сақталады.

Ситостеролдың холестеринді төмендету қасиеті XX ғасырдың ортасынан зерттеледі. Станол эфирлерін тағамдық май ортасына енгізу практикалық ілгерілеу болды. Miettinen et al. (1995) бір жылдық рандомизацияланған зерттеуінде станол эфирі бар маргарин LDL-C-ті төмендетті. Онда қан липидтері өлшенген, жүрек-қантамыр оқиғалары зерттелмеген. Кейін ABCG5/ABCG8 және NPC1L1 ашылуы ұқсас молекулалардың неліктен әртүрлі сіңетінін түсіндіруге көмектесті.

## 2. Химиялық құрылым және физика-химиялық салыстыру шектері

Ортақ стероид қаңқасында үш алты мүшелі және бір бес мүшелі сақина бар. Кең тараған стеролдарда 3β-гидроксил тобы және C17-дегі бүйір тізбек болады. Холестеринде 27 көміртек атомы бар. Кампестеролдағы C24-метил мен β-ситостеролдағы C24-этил бұл санды 28 және 29-ға жеткізеді. Стигмастеролда қосымша транс C22=C23 байланысы бар; брассикастерол бұл қанықпаған байланысты C24-метилденумен біріктіреді.

| Қосылыс | Формула | Молярлық масса, г/моль | Негізгі айырмашылық |
| --- | --- | --- | --- |
| Холестерин | $C_{27}H_{46}O$ | 386,7 | C5=C6; қосымша C24-алкил жоқ |
| Кампестерол | $C_{28}H_{48}O$ | 400,7 | C24-метил |
| β-Ситостерол | $C_{29}H_{50}O$ | 414,7 | C24-этил |
| Стигмастерол | $C_{29}H_{48}O$ | 412,7 | C24-этил және C22=C23 |
| Брассикастерол | $C_{28}H_{46}O$ | 398,7 | C24-метил және C22=C23 |
| Кампестанол | $C_{28}H_{50}O$ | 402,7 | Кампестеролдың қаныққан 5α-аналогы |
| Ситостанол | $C_{29}H_{52}O$ | 416,7 | Ситостеролдың қаныққан 5α-аналогы |

C5=C6 тотықсыздануы A/B сақина түйісуін және жергілікті конформацияларды өзгертеді, бірақ барлық сақинаны жазық етпейді: қаныққан алты мүшелі сақиналар кеңістіктік пішінін сақтайды. C22=C23 тек осы байланыстың айналасында айналуды шектейді; тізбектің басқа байланыстары қозғалмалы. R/S белгісі орынбасар басымдығына тәуелді; «барлық фитостерол 24R» деген ортақ ереже дұрыс емес.

Барлығы суда нашар ериді. Қосымша алкил липофильділікті, кристалдық орналасуды және мембранамен әрекеттесуді өзгертеді. Дегенмен октанол/су $\log P$, судағы ерігіштік, моноқабаттағы молекулалық аудан және өт мицелласындағы ерігіштік — бөлек сипаттамалар. Олардың мәндері әдіске, температураға, кристалл түріне және ортаға тәуелді. Есептелген $\log P$ арқылы әмбебап «мицеллаға 3,5 есе жоғары жақындықты» немесе LDL-C төмендеуін анықтауға болмайды. Кесте тек тексерілетін құрылымдық айырмашылықтарды береді; расталмаған тұрақтылар біртұтас тәжірибелік матрица ретінде көрсетілмейді.

## 3. Аралас мицеллалар: таралу, бәсеке және тұнба

Май қорытылғанда өт тұздары, фосфатидилхолин мен лизофосфолипидтер, май қышқылдары және моноацилглицеролдар аралас агрегаттар түзеді. Панкреатикалық липаза колипазамен бірге триацилглицеролдарды гидролиздейді; фосфолипаза A2 фосфолипидтерді қорытуға қатысады. Ішек құрамында мицеллалар, везикулалар, эмульсия тамшылары және басқа фазалар қатар болады. Барлық тағамға ортақ диаметр, мицелла түзілудің критикалық концентрациясы немесе стерол/өт тұзы қатынасы жоқ.

Мицеллалық солюбилизация гидрофобты стеролдардың щеткалы жиекке жақын қолжетімділігін арттырады. Араластырылмайтын су қабаты диффузияға кедергі жасайды. Мицелла энтероцитке бүтін күйінде кіруге міндетті емес: стерол агрегат, су және мембрана арасында алмасады. Алмасу жылдамдығы мен агрегат сыйымдылығы гидрофобтылықтан бөлек молекулалық орналасуға байланысты.

Armstrong and Carey (1987) белгілі өт тұзы ерітінділерінде тепе-теңдік ерігіштікті өлшеді. Mel'nikov et al. (2004) тағамдық аралас мицеллаларды in vitro зерттеді. Бұл жұмыстар құрылым мен солюбилизация бәсекесінің рөлін қолдайды, бірақ адамда ситостанол үнемі ең жоғары жақындыққа ие және ығыстырылған холестериннің бәрі бірден кристалданады дегенді дәлелдемейді.

Тасымал термодинамикасы былай жазылады:

$$
\Delta G^\circ_{\mathrm{transfer}}=\mu^\circ_{\mathrm{micelle}}-\mu^\circ_{\mathrm{water}}=-RT\ln K_p
$$

$\mu^\circ$ — стандарттық химиялық потенциал, $R$ — газ тұрақтысы, $T$ — кельвинмен берілген абсолюттік температура, $K_p$ — стандарттық күйлер келісімді анықталғандағы өлшемсіз таралу тұрақтысы. Теріс $\Delta G^\circ$ осы жағдайда мицеллалық ортаның қолайлы екенін білдіреді. Ол қоспаның жеке адамдағы әсерін өлшемейді; $K_p$ октанол/су $P$ мәніне автоматты түрде тең емес.

Еріген холестерин белгілі фазаның тепе-теңдік ерігіштігінен асып кетсе, аса қанығу болуы мүмкін:

$$
S=\frac{C}{C_{\mathrm{sat}}}
$$

$C$ пен $C_{\mathrm{sat}}$ бірдей бірліктермен берілген; $S>1$ аса қанығуды білдіреді. Тұнба түсу, бірге кристалдану және холестерин моногидраты түзілуі мүмкін, бірақ олардың кинетикасы құрамға және уақытқа тәуелді. Модельдік өттегі кристалдану әрбір ішектік жауаптың міндетті клиникалық кезеңі емес. Сенімді қорытынды шектеулірек: фитостеролдар холестериннің сіңуге қолжетімділігін азайтып, сіңбеген стеролдардың шығарылуын күшейтеді. Микробиота холестериннің бір бөлігін копростанолға айналдыра алады.

Racette et al. (2010) зерттеуінде 18 ересек адам төрт апталық бақыланатын айқаспалы тамақтану кезеңдерінен өтті. 59 мг/тәулікпен салыстырғанда 459 және 2059 мг/тәулік фитостерол холестериннің нәжіспен шығарылуын арттырып, сіңуін азайтты; LDL-C ең жоғары мөлшерде елеулі төмендеді. Бұл стерол балансын тікелей өлшегенімен, барлық өнім мен адамда сіңу міндетті түрде 40–60% тежеледі деген ереже емес.

## 4. NPC1L1: стеролды қабылдау, домендер және эндоцитоз

NPC1L1 гені 7p13 аймағында орналасқан және 20 экзоннан тұрады. Балама сплайсинг әртүрлі изоформалар түзеді; бір тізбектің ұзындығын барлық тәжірибелік конструкцияға ортақ деуге болмайды. Жалпы құрылымда 1300-ден астам аминқышқыл және 13 трансмембраналық сегмент бар.

NPC1L1 энтероциттің апикалдық бетінде орналасады. Адам ақуызында 1300-ден астам аминқышқыл және 13 трансмембраналық сегмент, стеролды сезетін аймақ және үлкен жасушадан тыс N-соңғы, ортаңғы және C-соңғы домендер бар. Altmann et al. (2004) гені өшірілген тышқандарда оның холестерин сіңуіндегі маңызды рөлін көрсетті. Davis et al. (2004) фитостеролды қабылдауға да қатысатынын анықтады. Оны мүлде таңдамайтын тасымал деуге болмайды: жүйелік әсерді бірнеше кезекті тосқауыл анықтайды.

N-соңғы доменде (NTD) стерол байланыстыратын қуыс бар. 3QNT құрылымы адамның NTD доменін сипаттайды. Диссоциация тұрақтысы мен қалдықтар тізімі нақты ақуызды, лигандты және әдісті көрсетуі тиіс; мұнда барлық құрылымға холестерин мен β-ситостеролдың бірдей әмбебап мәндері берілмейді.

Huang et al. (2020) егеуқұйрық NPC1L1 ақуызының крио-ЭМ құрылымдарын алды: апо-форма 6V3F және күшті ezetimibe-PS аналогымен 6V3H. Ашық күйде NTD қуысы қолжетімді; шамамен 60° бұрылу оны ішкі туннельмен байланыстырады. Ингибитор аналогы осы жолды жабады. «Жабық» домендік конформация туннель жоқ дегенді білдірмейді: ол түзіледі, бірақ ішінде ингибитор тұрады. Жұмыс мембранаға жеткізу моделін қолдайды, адамның әрбір сіңу кезеңін тікелей көрсетпейді.

Ge et al. (2008) жасушалық жүйеде қабылдауды клатриндік эндоцитозбен байланыстырды. Li et al. (2014) C-соңғы YVNXXF мотивін **Numb** адаптері танитынын және клатрин/AP-2 аппаратын тартуға қатысатынын көрсетті. Бұл мотивті тек AP-2 μ2 тікелей таниды деу дәл емес. Мембранаға жеткізу, эндоцитоз және NPC1L1-дің бетке қайта оралуы байланысты, бірақ бөлек үрдістер; үлесі модельге тәуелді. Эзетимиб NPC1L1-мен әрекеттесіп, сіңуді азайтады; құрылымдық дерек барлық жасушалық везикула түзілуін толық тоқтатады дегенді дәлелдемейді.

Адамда NPC1L1 гепатоциттің өт өзекшесіне қараған мембранасында да болады. Temel et al. (2007) оның өт холестериніне әсерін, соның ішінде трансгендік модельде зерттеді. Адам бауыры мен қалыпты тышқан моделінің айырмашылығы нәтижені ауыстырып қолдануда маңызды.

[![NPC1L1 жеке стеролдарды энтероцитке өткізеді; ABCG5/G8 ATP көмегімен ішек қуысына шығарады; хиломикрондар лимфаға өтеді.](https://api.nutrifit.health/api/v2/public/knowledge/files/images/nutrifit-scientific-20261002-phytosterols-phytostanols-npc1l1-cholesterol-absorption-transport-kk-v1.png)](https://api.nutrifit.health/api/v2/public/knowledge/files/images/nutrifit-scientific-20261002-phytosterols-phytostanols-npc1l1-cholesterol-absorption-transport-kk-v1.png)

## 5. ABCG5/ABCG8: кері ағын және компартменттер

2p21 хромосомалық аймақтағы көршілес ABCG5 және ABCG8 гендері N-соңғы нуклеотид байланыстыратын және C-соңғы трансмембраналық домендері бар жартылай тасымалдағыштарды кодтайды. Олардың дұрыс жеткізілуі мен қызметі үшін гетеродимер түзілуі қажет. Кешен энтероциттің апикалдық және гепатоциттің өт өзекшелік мембранасында жұмыс істейді. Біріншісінде стерол ішек қуысына, екіншісінде өтке шығарылады; бағыттарды ауыстыруға болмайды.

Lee et al. (2016) адамның нуклеотидсіз 5DO7 құрылымын 3,9 Å ажыратымдылықпен анықтады. Әр суббірлік алты трансмембраналық спираль қосады. Екі құрамдас нуклеотид орны каталитикалық жағынан тең емес: дерек екі бірдей белсенді АТФаза емес, асимметрияны көрсетеді. АТФ байланысуы мен гидролизі мембраналық домен өзгерісімен ұштасады. $ATP+H_2O\rightarrow ADP+P_i$ энергия реакциясын сипаттайды; бір стеролға міндетті түрде екі АТФ жұмсалады деген стехиометрияны белгілемейді.

Кешен холестеринді де, өсімдік стеролдарын да шығарады. Оның қызметін бір статикалық қалта арқылы тек «бөгде» C24-алкилді тануға қысқарту дұрыс емес. Генетикалық және функционалдық тәжірибелер қорғаныш рөлін көрсетеді: қызмет жоғалса фитостерол жиналуы айқын өседі. Repa et al. (2002) LXR арқылы экспрессия реттелуін, Yu et al. (2002) тышқанда артық экспрессия өттік секрецияны арттырып, сіңуді азайтатынын көрсетті. Бұдан адамдағы фитостерол экспортының әмбебап үш есе жоғары жылдамдығы шықпайды.

Энтероцит ішінде холестериннің бір бөлігі SOAT2/ACAT2 арқылы эфирленіп, MTP қатысуымен ApoB-48 бар хиломикронға енеді. Олар лимфаға, кейін қанға өтеді; қалдық бөлшектер липидтерді бауырға жеткізеді. Фитостеролдың аз сіңген бөлігі де бауырға жетіп, ABCG5/G8 арқылы екінші шығару тосқауылына тап болады. Плазмадағы төмен деңгей сіңудің аздығын және шығарудың тиімділігін білдіреді, тасымал мүлде болмайды деген сөз емес.

Холестерин әдетте өсімдік стеролдарынан жақсы сіңеді; кампестерол ситостеролдан жақсырақ, станолдар одан да нашар сіңуі мүмкін. Нақты пайыз молекула мен өлшеу әдісіне тәуелді. Salen et al. (1970) ситостеролдың тағамдық мөлшерінің 5%-ға дейін, холестериннің 45–54% сіңетінін тапты. Сондықтан «барлық фитостерол қатаң түрде 1%-дан аз» дұрыс емес. Бір литрде бір микромольден жоғары концентрацияны субмикромолярлық деп те атауға болмайды.

## 6. Ситостеролемия: қорғаныш тосқауылы бұзылғанда

ABCG5 немесе ABCG8 генінің екі аллеліндегі патогендік нұсқалар аутосомалық-рецессивті ситостеролемияны туғызады. Berge et al. (2000) және Lu et al. (2001) ауруды осы көршілес гендермен байланыстырды. Ішектік экспорт та, өтпен шығару да бұзылады. Белгілер әртүрлі: ксантома, ерте атеросклероз, гемолиз, стоматоцитоз, ірі тромбоциттер және тромбоцитопения түрлі үйлесімде кездеседі. Холестерин жоғары, кейде айқын жоғары болуы мүмкін; қалыпты әдеттегі липид нәтижесі ауруды жоққа шығармайды.

Липидтік профиль өсімдік стеролдарын газдық не сұйық хроматография және масс-спектрометриямен өлшеуді алмастырмайды. Генетикалық зерттеу күдікті нақтылайды. Стеролдың қан жасушалары мембранасына енуі гематологиялық белгілерді түсіндіреді, бірақ тәжірибелік eNOS, NLRP3 және эндоплазмалық тор стрессін барлық ерте тамыр оқиғасының бір дәлелденген себебі деп көрсетуге болмайды.

Емді маман жүргізеді: артық тағамдық стерол шектеледі, сіңуді азайтатын дәрілер, соның ішінде эзетимиб қолданылады. Бірде-бір стерол молекуласы жоқ диета іс жүзінде мүмкін емес. Salen et al. (2004) рандомизацияланған зерттеуінде 37 науқас эзетимиб 10 мг/тәулік не плацебо алды; сегіз аптада белсенді топта ситостерол 21%, кампестерол 24% төмендеді. Бұл кепілді 70–85% емес, қан өзгерістерінің бәрі жойылады немесе инфаркт тоқтайды деген дәлел емес. Расталған ситостеролемияда стерол/станолмен байытылған өнім жарамсыз. Бір гетерозиготалық нұсқа жеке түсіндіруді қажет етеді және екі аллельдік ауруға автоматты тең емес.

## 7. Бауырдың жауабы: SCAP, SREBP-2 және LDL-рецептор

Сіңген холестериннің аз жеткізілуі реттелетін бауыр қорын өзгерте алады. SCAP мембраналық SREBP-2 транскрипция факторын алып жүреді; стерол жеткілікті болса INSIG кешенді эндоплазмалық торда ұстайды. Қолжетімді холестерин азайғанда SCAP әрекеттесуі және MELADL сұрыптау сигналының COPII аппаратына қолжетімділігі өзгереді. Кешен Гольджиге өтеді: S1P SREBP-тің қуыстық ілмегін кеседі, S2P мембрана ішіндегі протеолизді іске асырады. Бос N-соңғы транскрипциялық фрагмент ядроға кіреді.

Ол LDLR мен HMGCR қоса, қабылдау және синтез бағдарламаларын белсендіреді. LDL-рецепторлық тазартудың күшеюі LDL-C-ті төмендете алады; өтемдік синтез әсерді ішінара шектейді. Radhakrishnan et al. (2008) жасушалық модельде эндоплазмалық тор холестерині шамамен 5 мол.% болғанда SREBP-2 тасымалы ауысатынын көрсетті. Бұл тәжірибелік сезгіш шек, клиникалық талдау емес және 2 г фитостерол әр адамның бауырындағы холестеринді осы шектен төмен түсіреді деген дәлел емес. LDLR не синтездің тұрақты пайыздық артуын да барлығына телуге болмайды.

[![Холестерин түсуінің азаюы, SCAP/SREBP-2 кешенінің COPII арқылы тордан Гольджиге өтуі, S1P/S2P кесуі және LDLR мен HMGCR индукциясы.](https://api.nutrifit.health/api/v2/public/knowledge/files/images/nutrifit-scientific-20261002-phytosterols-phytostanols-npc1l1-cholesterol-absorption-feedback-kk-v1.png)](https://api.nutrifit.health/api/v2/public/knowledge/files/images/nutrifit-scientific-20261002-phytosterols-phytostanols-npc1l1-cholesterol-absorption-feedback-kk-v1.png)

Статиндер HMG-CoA-редуктазаны тежейді, эзетимиб NPC1L1-ге әсер етеді, өсімдік стеролдары ішектегі қолжетімділікті өзгертеді. Әртүрлі нысаналар қосымша LDL төмендеуін түсіндіреді; шынайы «синергия» өзара әсерді арнайы талдауды қажет етеді. LDL-рецептор мен PCSK9 реттелуінің басқа жолдары [берберин және дигидроберберин](/kk/knowledge/berberine-vs-dihydroberberine-ampk-pcsk9) мақаласында қаралады.

## 8. Клиникалық әсер, мөлшер және қосылыстар

Ras et al. (2014) 124 зерттеудің 201 стратасын біріктірді. 0,6–3,3 г/тәулік аралығында LDL-C орташа төмендеуі шамамен 6%-дан 12%-ға өсті; пайда шамамен 3 г/тәулікке дейін ұлғайды. 4 г-нан жоғары деректер аз әрі шашыраңқы болғандықтан сенімді жеке жиынтық бағалау жасалмады. Demonty et al. (2009) үздіксіз мөлшерлік жауапты да модельдеді. Бұл грамдық мөлшерде орташа LDL төмендеуін қолдайды, бірақ дәл 2–2,5 г-де күрт плато барын дәлелдемейді.

Қанығатын функция эмпирикалық модель ретінде қолданыла алады:

$$
E(D)=\frac{E_{\max}D}{ED_{50}+D}
$$

$D$ — бос стерол/станол эквиваленті, г/тәулік; $E(D)$ — LDL-C төмендеуі, пайыз; $E_{\max}$ — модельдің ең жоғары әсері; $ED_{50}$ — осы әсердің жартысына жеткізетін мөлшер. Emax пішіні мицелла ішінде Михаэлис–Ментен ферменттік кинетикасы барын дәлелдемейді. Бағаланған параметрсіз жеке адам дозасы есептелмейді. Абсолюттік өзгеріс бастапқы LDL-C-ке тәуелді: 3,0 ммоль/л-ден 10% төмендеу — 0,30 ммоль/л, 5,0-ден — 0,50 ммоль/л.

Кең зерттелген қалыпты мөлшерде стерол мен станолдың орташа LDL әсері ұқсас. Станолдың аз сіңуі нөлдік қауіп дәлелі емес. Non-HDL-C пен ApoB LDL-мен бірге өзгеруі мүмкін; триглицерид жауабы бастапқы деңгейге тәуелді. Барлық липопротеинге ортақ пайыздар негізсіз.

Статинге қосу LDL-C-ті қосымша төмендете алады, бірақ оны «статин дозасын үш рет екі еселеу, уыттылықсыз» деу дұрыс емес. Дәрілер күші, мөлшерлік жауабы және клиникалық нәтижелер дәлелі бойынша ерекшеленеді. Жоғары қауіпте тағамдық өнім дәлелденген пайдасы бар емді алмастырмайды.

Lin et al. (2011) зерттеуінде 21 қатысушы үш үш апталық кезеңнен өтті: бақылау, эзетимиб 10 мг/тәулік және эзетимибке 2,5 г/тәулік фитостерол қосу. Орташа LDL-C тиісінше 129, 108 және 101 мг/дл болды; қосылыс холестерин балансын күштірек өзгертті. Бұл шағын қысқа зерттеуде салыстырылған сызбада статин болмады және жүрек-қантамыр оқиғалары бағаланбады. Ол кез келген үштік емге әмбебап қосымша 4–7% әсер белгілемейді. IMPROVE-IT (Cannon et al., 2015) жедел коронарлық синдромнан кейін эзетимиб пен статинді зерттеді; оның нәтижесін фитостерол қоспасына ауыстыруға болмайды.

## 9. Өнім формасы, гидролиз және қоректік заттар

Гидроксилді эфирлеу стеролды тағамдық май ортасына енгізуді жеңілдетеді. Эфир массасына май қышқылы да кіреді; 2 г эфир 2 г бос стерол эквивалентіне тең емес. Карбоксилэстерлипаза ас қорыту кезіндегі гидролизге қатысады. Шартты реакция:

$$
\mathrm{Sterol{-}O{-}CO{-}R}+H_2O\rightarrow\mathrm{Sterol{-}OH}+\mathrm{R{-}COOH}
$$

$R$ — май қышқылының көмірсутек бөлігі. Дисперсия, орта құрамы және гидролиз ішектегі бос стерол қолжетімділігін анықтайды. Дұрыс дайындалған бос стеролдар да әсер етеді: Richelle et al. (2004) 26 ер адамда сусындағы екі форманы салыстырып, холестерин сіңуінің ұқсас төмендеуін тапты. Суда нашар еру әрбір бос форманың әсерсіз екенін білдірмейді.

Сол қысқа айқаспалы зерттеуде β-каротин мен α-токоферол биожетімділігі төмендеді. Бұл нақты тәжірибеде сіңуді өлшеу, автоматты дәрумен тапшылығы диагнозы емес. Плазма токоферолын липопротеин тасымалдағыштары өзгерісін ескеріп түсіндіреді. Каротиноидтар бірдей жауап бермейді; «A, D және K ешқашан өзгермейді» тым кесімді. Түрлі көкөніс пен жеміс каротиноид түсуін қолдайды, бірақ бір порция әр адамда өзгерісті толық болдырмайды деп кепіл беруге болмайды.

Тамақпен бірге қабылдау ас қорыту агрегаттарына енуге көмектеседі. Май холецистокининді, өт бөлінуін және ұйқыбез секрециясын ынталандырады; бұдан әмбебап 10–15 г май минимумы немесе ашқарында өт жоқ деген қорытынды шықпайды. Зерттелген формула мен нұсқаулық маңызды; қоспа үшін ғана рацион майын көбейту қажет емес.

## 10. Қолдану және шешілмеген сұрақтар

| Жағдай | Дәлелдің мәні |
| --- | --- |
| LDL-C жоғары ересек | Байытылған өнім рацион ішінде орташа қосымша төмендеу бере алады; шешім жалпы қауіпке тәуелді |
| Статин не эзетимиб тағайындалған | Қосымша липидтік әсер болуы мүмкін; мақсат пен үйлесімді емдеуші маманмен келіседі |
| Балада отбасылық гиперхолестеринемия күдігі | Арнайы диагностика керек; өнім емді алмастырмайды және бірыңғай балалар дозасын белгілемейді |
| Ситостеролемия | Стерол/станолмен байытылған өнімнен бас тартып, тасымал бұзылысын емдеу керек |
| Жүктілік, емізу, жас бала | Байытылған өнімді өз бетінше тағайындауға дерек жеткіліксіз; кәдімгі өсімдік тағамы қоспамен тең емес |

Жауапты тұрақты режимнен кейін бірнеше аптадан соң липидтік профильді қайталап, тамақ, дәрі және режимді ұстануды ескеріп бағалайды. Жауаптың болмауы NPC1L1 ақауын дәлелдемейді; плазмадағы жоғары өсімдік стеролы да клиникалық жағдайсыз артық сіңудің қарапайым жеке тесті емес.

Негізгі шектеу — қысқа липидтік зерттеулердің басымдығы. Қаралған дәлелдерде фитостеролмен байыту инфаркт не өлімді азайтатынын тікелей көрсететін сенімді сынақ жоқ. Генетикалық аурулар, айналымдағы стеролдардың бақылаулық байланыстары және жануар тәжірибелері механизм мен ықтимал қауіп туралы мәлімет береді, бірақ мұндай сынақты алмастырмайды. Негізделген ұстаным LDL төмендеуінің расталуын, көп құрамды ішектік тосқауылды және ұзақ мерзімдік нәтижелердің белгісіздігін бірге қарастырады.

## Жиі қойылатын сұрақтар

### Фитостеролдар инфаркттың алдын ала ма?

LDL-C төмендейтіні дәлелденген. Эзетимиб пен статин сынақтарының нәтижесі байытылған тағамға дәл сондай пайда барын дәлелдемейді; жүрек-қантамыр оқиғаларының тікелей азаюы расталмаған.

### Станолдар мүлде сіңбейді ме?

Олар холестерин мен көптеген стеролдарға қарағанда әлдеқайда аз сіңеді. Аз сіңу абсолютті нөлді немесе қауіптің жоқтығын білдірмейді.

### Барлық бос стеролдар тиімсіз бе?

Жоқ. Дисперсия мен тағам матрицасы маңызды; рандомизацияланған сусын зерттеуінде бос және эфирленген стеролдар холестерин сіңуін ұқсас азайтқан.

### 3 г/тәуліктен артық қабылдау керек пе?

Барлығына ортақ жеке доза жоқ. Орташа әсер шамамен 3 г/тәулікке дейін өседі; жоғары дозалар азырақ зерттелген және өз бетінше көбейтуді негіздемейді.

### Байытылған өнім кімге жарамайды?

Ситостеролемия расталса, мұндай өнімнен аулақ болады. Жүктілік, емізу және ерте балалық шақта өз бетінше қолдануға жеткілікті дәлел жоқ.

## Дереккөздер

- [Ras RT, Geleijnse JM, Trautwein EA. LDL-cholesterol-lowering effect of plant sterols and stanols across different dose ranges: a meta-analysis of randomised controlled studies. Br J Nutr. 2014;112:214–219.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24780090/)
- [Demonty I et al. Continuous dose-response relationship of the LDL-cholesterol-lowering effect of phytosterol intake. J Nutr. 2009;139:271–284.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19091798/)
- [Huang CS, Yu X, Min X, Wang Z. Cryo-EM structures of NPC1L1 reveal mechanisms of cholesterol transport and ezetimibe inhibition. Sci Adv. 2020;6:eabb1989.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32596471/)
- [Lee JY et al. Crystal structure of the human sterol transporter ABCG5/ABCG8. Nature. 2016;533:561–564.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27144356/)
- [Altmann SW et al. Niemann-Pick C1 Like 1 protein is critical for intestinal cholesterol absorption. Science. 2004;303:1201–1204.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14976318/)
- [Davis HR Jr et al. Niemann-Pick C1 Like 1 (NPC1L1) is the intestinal phytosterol and cholesterol transporter and a key modulator of whole-body cholesterol homeostasis. J Biol Chem. 2004;279:33586–33592.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15173162/)
- [Berge KE et al. Accumulation of dietary cholesterol in sitosterolemia caused by mutations in adjacent ABC transporters. Science. 2000;290:1771–1775.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11099417/)
- [Armstrong MJ, Carey MC. Thermodynamic and molecular determinants of sterol solubilities in bile salt micelles. J Lipid Res. 1987;28:1144–1155.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3681139/)
- [Ge L et al. The cholesterol absorption inhibitor ezetimibe acts by preventing the endocytosis of NPC1L1. Cell Metab. 2008;7:508–519.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18522832/)
- [Li PS et al. The clathrin adaptor Numb regulates intestinal cholesterol absorption through dynamic interaction with NPC1L1. Nat Med. 2014;20:80–86.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24336247/)
- [Temel RE et al. Hepatic Niemann-Pick C1-like 1 regulates biliary cholesterol concentration and is a target of ezetimibe. J Clin Invest. 2007;117:1968–1978.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17571164/)
- [Miettinen TA et al. Reduction of serum cholesterol with sitostanol-ester margarine in a mildly hypercholesterolemic population. N Engl J Med. 1995;333:1308–1312.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7566021/)
- [Lu K et al. Two genes that map to the STSL locus cause sitosterolemia: genomic structure and spectrum of mutations involving sterolin-1 and sterolin-2, encoded by ABCG5 and ABCG8, respectively. Am J Hum Genet. 2001;69:278–290.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11452359/)
- [Repa JJ et al. Regulation of ATP-binding cassette sterol transporters ABCG5 and ABCG8 by the liver X receptors alpha and beta. J Biol Chem. 2002;277:18793–18800.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11901146/)
- [Yu L et al. Overexpression of ABCG5 and ABCG8 promotes biliary cholesterol secretion and reduces fractional absorption of dietary cholesterol. J Clin Invest. 2002;110:671–680.](https://www.jci.org/articles/view/16001)
- [Salen G, Ahrens EH Jr, Grundy SM. Metabolism of beta-sitosterol in man. J Clin Invest. 1970;49:952–967.](https://www.jci.org/articles/view/106315)
- [Salen G et al. Ezetimibe effectively reduces plasma plant sterols in patients with sitosterolemia. Circulation. 2004;109:966–971.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14769702/)
- [Radhakrishnan A et al. Switch-like control of SREBP-2 transport triggered by small changes in ER cholesterol: a delicate balance. Cell Metab. 2008;8:512–521.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19041766/)
- [Cannon CP et al. Ezetimibe added to statin therapy after acute coronary syndromes. N Engl J Med. 2015;372:2387–2397.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26039521/)
- [Mel’nikov SM, Seijen ten Hoorn JW, Eijkelenboom AP. Effect of phytosterols and phytostanols on the solubilization of cholesterol by dietary mixed micelles: an in vitro study. Chem Phys Lipids. 2004;127:121–141.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14725996/)
- [Racette SB et al. Dose effects of dietary phytosterols on cholesterol metabolism: a controlled feeding study. Am J Clin Nutr. 2010;91:32–38.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19889819/)
- [Richelle M et al. Both free and esterified plant sterols reduce cholesterol absorption and the bioavailability of beta-carotene and alpha-tocopherol in normocholesterolemic humans. Am J Clin Nutr. 2004;80:171–177.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15213045/)
- [Lin X et al. Combined effects of ezetimibe and phytosterols on cholesterol metabolism: a randomized, controlled feeding study in humans. Circulation. 2011;124:596–601.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21768544/)
- [Noakes M et al. An increase in dietary carotenoids when consuming plant sterols or stanols is effective in maintaining plasma carotenoid concentrations. Am J Clin Nutr. 2002;75:79–86.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11756063/)
- [Vuorio AF et al. Stanol ester margarine alone and with simvastatin lowers serum cholesterol in families with familial hypercholesterolemia caused by the FH–North Karelia mutation. Arterioscler Thromb Vasc Biol. 2000;20:500–506.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10669649/)
- [Diener AC et al. STEROL METHYLTRANSFERASE 1 controls the level of cholesterol in plants. Plant Cell. 2000;12:853–870.](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC149089/)
- [Bouvier-Navé P, Husselstein T, Benveniste P. Two families of sterol methyltransferases are involved in the first and the second methylation steps of plant sterol biosynthesis. Eur J Biochem. 1998;256:88–96.](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9746350/)
- [RCSB PDB 3QNT. Crystal structure of the N-terminal domain of human NPC1L1.](https://www.rcsb.org/structure/3QNT)
- [RCSB PDB 6V3F. Cryo-EM structure of rat NPC1L1 in apo state.](https://www.rcsb.org/structure/6V3F)
- [RCSB PDB 6V3H. Rat NPC1L1 with ezetimibe-PS analogue.](https://www.rcsb.org/structure/6V3H)
- [RCSB PDB 5DO7. Human ABCG5/ABCG8 heterodimer.](https://www.rcsb.org/structure/5DO7)
- [PubChem. Cholesterol: molecular formula, stereochemical structure and molecular weight.](https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Cholesterol)
- [PubChem. Campesterol: molecular formula, stereochemical structure and molecular weight.](https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Campesterol)
- [PubChem. beta-Sitosterol: molecular formula, stereochemical structure and molecular weight.](https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/beta-Sitosterol)
- [PubChem. Stigmasterol: molecular formula, stereochemical structure and molecular weight.](https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Stigmasterol)
- [PubChem. Brassicasterol: molecular formula, stereochemical structure and molecular weight.](https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Brassicasterol)
- [PubChem. Campestanol: molecular formula, stereochemical structure and molecular weight.](https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Campestanol)
- [PubChem. Sitostanol: molecular formula, stereochemical structure and molecular weight.](https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Sitostanol)
- [Association of rs2072183 SNP and serum lipid levels in the Mulao and Han populations. Primary genetic association study; NPC1L1 locus and gene organization.](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3422998/)